fbpx

CHƯƠNG 2 – Từ khí điều thần luận (1)

KINH VĂN

Ba tháng mùa Xuân gọi là PHÁT TRẦN (2) . Khí của Trời đất mới phát sinh, muôn vật đều nảy nở tươi tốt. Đêm nằm, dậy sớm, đi dong dẻo ngoài sân. Buông xõa tóc , nới rộng áo, để cho “chí” (3) sinh ra. Chỉ sinh mà không sát ; chỉ cho mà không đoạt (cướp lấy) ; chỉ thưởng mà không phạt (4) . Làm như vậy cho hợp với cái khí của mùa Xuân, tức là cái đạo DƯỠNG-SINH vậy. Nếu trái lại sẽ thương đến CAN, không đủ khí giúp sự phát triển của TÂM, tới mùa Hạ biến ra bịnh HÀN ……(5) .

CHÚ GIẢI :

(1)_ Thần chứa ở 5 Tạng, nên phải điều hòa TỨ KHÍ để giữ Thần.

(2)_ Nảy nở cái mới để thay đổi cái cũ. Xuân khí bốc lên, sinh muôn vật, thay cũ đổi mới nên gọi là Phát trần.

(3)_ Cái khí PHONG MỘC của phương ðông (tức là CAN khí) dẫn thẳng lên ñầu óc, nên phải sõa tóc cho nó được sơ tán điều đạt. “CHÍ” tức là cái cơ phát sinh của 5 Tạng. CHÍ với Ý dùng để giá ngự tinh thần, thu liễm hồn phách, thông đạt ấm lạnh … Vì vậy nên suốt cả 4 mùa, lúc nào cũng làm cho thuận “CHÍ” .

(4)_ Đều là để cho hợp cái lẽ DƯỠNG SINH.

(5)_ Can thuộc MỘC vượng về mùa Xuân. Giờ làm trái ngược cái khí Xuân sinh thời sẽ thương Can. Can bị thương thời đến mùa Hạ sẽ biến ra bịnh Hàn ; Vì mùa Hạ thuộc Tâm HỎA … Can MỘC đã bị thương thời không thể sinh được Tâm-Hỏa … đến mùa Hạ sẽ biến thành bịnh Hàn … sở dĩ như vậy là vì Tâm hỏa không được cái “sinh” (của Can Mộc), tự nhiên “Thủy” nó sẽ đến khắc “Hỏa” nên mới phát ra bịnh Hàn.

KINH VĂN

Ba tháng mùa Hạ gọi là PHỒN TÚ (1) . Khí của Trời đất giao nhau (2) . Muôn vật nở hoa kết quả. Đêm nằm sớm dậy, chớ ngại ngày dài (3) . Đừng để trong “chí” có sự giận dữ cho thần khí được thư thái. Để cho khí bên trong được tuyên tiết ra bên ngoài, không bị vít lấp (4) . Làm như vậy cho hợp với cái khí của mùa Hạ, tức là cái đạo Dưỡng sinh vậy. Nếu trái lại thế, sẽ thương đến TÂM, tới mùa Thu biến ra bịnh NGƯỢC (sốt rét, úi … ) . Tâm-khí ít không đủ giúp sự thâu liễm của PHẾ, mùa Đông tất lại mắc thêm bịnh (5) .

CHÚ GIẢI :
(1)_ Tươi tốt, rậm rạp vì muôn vật được hấp thụ khí Dương.

(2)_ Mùa Hạ âm-khí đã hơi bốc lên, Dương-khí đã hơi giáng xuống, cho nên gọi là “GIAO NHAU”.

(3)_ Không nên ngại ngày dài, phải thường vận động.

(4)_ Về tháng Trưởng-Hạ (tháng 6) thuộc về thời kỳ phát triển của 2 hành HỎA và THỔ (tức TÂM và TỲ). Nếu giận dữ thời Can khí phát động sẽ làm thương đến Tỳ THỔ. Hạ khí bồng nổi ra bên ngoài, nên phải để cho tuyên tiết, không bị vít lấp, thời Can sẽ được thư sướng, không sinh bệnh hoạn.

(5)_ Tâm thuộc HỎA vượng về mùa Hạ. Nếu làm trái với cái khí của mùa Hạ thời Tâm sẽ bị thương. Tâm bị thương đến Thu sẽ làm bệnh NGƯỢC. Đó là vì cái khí của mùa Hạ phù việt ra bên ngoài, đến mùa Thu thu liễm vào bên trong. Giờ không thu liễm được khiến cho 2 khí Âm Dương cùng chọi nhau nên mới thành bệnh Ngược. – Lại như : Dương khí vốn phát sanh từ Âm, tàng tại HẠ-TIÊU. Mùa Xuân dẫn lên bộ phận trên, mùa Hạ dẫn ra bộ phận ngoài, mùa Thu liễm vào bộ phận trong, mùa Đông ẩn ở bộ phận dưới. Giờ mùa Hạ đã bị thương ở trên rồi, đến mùa Thu không còn gì để thu liễm. Sự thu liễm đã kém sút, đến mùa Đông không còn gì để bế tàng. Dương khí không trú về nơi căn bản; đến mùa Đông là thời kỳ phát triển Hàn-thủy, không có khí Dương ấm áp để làm cho nó được quân bình điều hòa, nên mới lại mắc bệnh và nguy hiểm.

KINH VĂN

Ba tháng mùa THU gọi là DUNG BÌNH (1) . Khí trời hanh ráo, khí ðất trong sáng (2) . Nằm sớm dậy sớm theo tiếng gà gáy (3) . Để cho “chí” được an ninh, làm dịu bớt sự túc sái của mùa Thu, thâu liễm thần khí, cho Phế khí được trong sạch (4) . Làm như vậy cho hợp với cái khí của mùa Thu, tức là phương pháp giúp cho sự thâu liễm vậy. Nếu trái lại sẽ thương đến PHẾ, không đủ khí giúp cho sự thu tàng, mùa Đông sinh ra bệnh SÔN TIẾT (thổ tả) (5) .

CHÚ GIẢI :

(1)_ Muôn vật mùa THU đều đã đầy đủ, bình tĩnh, nên gọi như vậy. tức là hình dung từ.

(2)_ Về mùa Thu khí lạnh bốc lên, khí Trời hanh ráo, Dương khí giáng xuống nên mặt đất trong sáng.

(3)_ Về mùa Thu, gà gáy sớm, nhưng xuống chuồng muộn. Người cũng nên thức từ lúc gà gáy, nhưng tới khi gà xuống chuồng sẽ dậy. So với Xuân, Hạ dậy hơi muộn hơn. ðó là thuận theo sự thâu liễm của mùa Thu.

(4)_ PHẾ thuộc hành KIM, chủ về mùa Thu. Người đến mùa Thu cũng phải thâu liễm thần khí, khiến cho Phế khí cũng được ấm áp trong sạch.

(5)_ Mùa Thu chủ về hành KIM, Phế cũng thuộc hành Kim. Làm trái Thu-khí thời thương ñến Phế-kim. Phế-kim do đó không sinh được Thận-Thủy là một tạng thuận về mùa ðông nên mới sinh ra bịnh Sôn-tiết. Sở dĩ sinh ra bệnh đó là vì : Phế thuộc về “TÁO KIM” của Dương-Minh kinh ; Tỳ Thổ ghét thấp (ẩm) ưa táo(ráo), giờ Phế-kim đã suy, không thể sinh Thủy. Thận khí lại suy, không giữ gìn được Thủy. Tỳ Thổ lại không chế được Thủy nên mới bị “thấp” nó xâm lấn. Tỳ bị thấp xâm lấn, thời tránh sao khỏi sinh chứng SÔN-TIẾT (vì ăn uống không tiêu hóa được, hoặc thổ hoặc tả ra, có khi còn nguyên cả thức ăn).

KINH VĂN

Ba tháng mùa Đông gọi là BẾ TÀNG (1) . Nước thành băng, đất nức nẻ, không nên làm phiền nhiễu Dương khí (2). Nằm sớm dậy muộn, nên đợi lúc mặt trời mọc khiến cho “chí” như ẩn nấp, như dấu diếm để cho khí của Tâm với Thận giao nhau. Lánh nơi rét tới nơi ấm, đừng để bì phu bị lõa lồ tuyên tiết, làm động tới Can khí ở bên trong (3) . Làm như vậy cho hợp với cái khí của mùa Đông ; tức là cái đạo giúp cho sự thâu tàng vậy. Nếu trái lại sẽ thương đến THẬN, không đủ khí giúp cho sự sinh trưởng của CAN, tới mùa Xuân, tất sinh ra bệnh NUY-QUYẾT (4) .

CHÚ GIẢI :

(1)_ Che đậy, cất kín. Tới mùa ðông, khí trời hình như đã thâu liễm, không phát dương, muôn vật cũng phải theo đó mà giữ gìn thân thể.

(2)_ Về mùa Đông, bên ngoài khí trời rét, nên Dương khí của con người cũng thâu tàng vào cả bên trong. Nên giữ gìn, không làm việc gì quá sức, khiến phiền nhiễu đến Dương-khí, phải tuyên tiết ra bên ngoài.

(3)_ Lánh rét tới ấm là cốt để nuôi cái bộ phận “Tiêu-Dương”. Ngoài bì phu thuộc về nơi sở chủ của Dương khí. Nhưng Dương khí gốc ở Âm (từ bộ phận Chí-âm) rồi mới phát ra ngoài bì phu. Nếu bên ngoài không giữ gìn ấm kín, thời khí Dương ở bên trong tất phải phát ra để tiếp viện, đó tức là làm lay động đến căn-khí, rất có hại.

(4)_ THẬN thuộc THỦY, vượng về mùa ðông. Nếu mùa ðông trái mất sự bế tàng, thời sẽ thương đến Thận. thận đã bị thương, không còn đủ sức để sinh ra CAN-MỘC ; nên sang mùa Xuân Can-Mộc cũng bị suy yếu. Can chủ CÂN, Can suy yếu thời cân mắc bệnh nên thành chứng NUY – tức là gân dãn ra, không cử động được, hoặc cái sinh khí của Can quay nghịch xuống bộ phận dưới thời thành chứng QUYẾT – tay chân giá lạnh.

KINH VĂN

Thiên khí vốn trong sạch, sáng sủa (1) . “Tàng đức” vận động không ngừng, nên không cần phải giáng xuống mà cũng như giáng xuống (2) . Nếu thiên-khí không “tàng” mà lại sáng tỏ, thời Nhật Nguyệt sẽ không còn sáng, mà hư tà sẽ làm hại KHÔNG KHIẾU (3) . Nếu Dương khí bị vít lấp, thời ðịa-khí sẽ tràn ngập lên (4) khiến cho mây mù đông đặc, bạch lộ không thể xuống được (5) , các loài cỏ cây cũng bị khô héo úa vàng (6) . Do đó Tặc phong bạo vũ dồn dập tới luôn, cái khí hậu 4 mùa cũng thành ra trái ngược lẫn lộn. Con người sinh sống trong khoảng đó, nếu không biết giữ gìn mình cho đúng phương pháp, thời tránh sao khỏi nguy đến tính mệnh. Chỉ có bậc Thánh nhân là hay thuận theo thời khí để giữ mình cho nên không mắc phải những tật bệnh lạ lùng, mà sinh khí cũng còn được lâu bền mãi mãi (7) .

CHÚ GIẢI :

(1)_ Mấy đoạn trên, bàn về nên thuận theo cái khí của 4 mùa để điều dưỡng tinh thần của mình. Nhưng muốn được 4 mùa thuận tự, không trái ngược, trước phải nhờ Thiên khí êm hòa. Nếu thiên khí không êm hòa, thời 4 mùa cũng không thể thuận tự. Nên từ đây trở xuống, lại bàn về cái khí của Trời đất.

(2)_ Khí Trời cần phải vận động không ngừng. Đã không ngừng nên không cần phải giáng xuống mà cũng như giáng xuống.

(3)_ Thiên khí vốn sáng sủa, nhưng cốt ở sự “ẩn tàng” nên mới cần đến sự sáng sủa của Nhật-Nguyệt. Nếu giờ lại không ẩn tàng, thời tức làm lấn át mất cả sự sáng sủa của nhật-nguyệt, không còn giữ ñược cái địa vị của sự thanh tỉnh cao minh nữa. Tỷ như khí Dương (ấm) của con người không gìn giữ che chở ở các bộ phận trên và ngoài, thời hư tà (khí độc) sẽ lọt vào các khiếu (lỗ hổng như tai, mũi …) mà làm hại.

(4)_ Nếu Thiên-khí đã bị vít lấp, thời Địa-khí sẽ tràn ngập lên, tức là chỉ có lên mà không có xuống. Khí của trời đất còn êm hòa sao được.

(5)_ Địa khí bốc lên thành ra mây mù, Thiên khí giáng xuống thành ra mưa móc, giờ chỉ có thăng mà không giáng, nên không có BẠCH LỘ (giọt móc trong trắng).

 (6)_ Khí của trời đất đã không hòa, hoặc sinh ra mưa dầm thối đất, gió nóng héo cây, không những cây cỏ chết mà con người cũng không sao khỏi sinh bệnh tật …

(7)_ Xét qua muôn vật, giống nào cũng được có một thứ sinh khí tự nhiên, dù nó có gặp sự bất hòa của Âm Dương, mà nó cũng không đến nổi tuyệt duyệt. Duy có giống người là đã bị tấm lòng thị-dục nó làm trác táng mất Nguyên-khí rồi, nếu lại gặp sự bất hòa của thời tiết, thời không sao khỏi chết. Đến bậc Thánh nhân thời đã biết thuận theo sự bất hòa của thời tiết để thi hành mọi phương pháp tu dưỡng đề phòng nên sinh khí lúc nào cũng dồi dào, không khi nào hết đi được.

KINH VĂN

Làm trái khí mùa Xuân, thời Thiếu-Dương không thi triển được cái công năng SINH-PHÁT, Can-khí sẽ mất mà biến bệnh. Làm trái khí mùa Hạ, thời Thái-Dương không thi triển được cái công năng TRƯỞNG DƯỠNG (nuôi lớn) ; Tâm-khí sẽ bị rỗng không, mà sinh bệnh.

Làm trái khí mùa Thu, thời Thái-Âm không thi triển được cái công năng THÂU-LIỄM ;Phế-khí sẽ bị đầy trướng mà sinh bệnh. Làm trái khí mùa ðông, thời Thiếu-Âm không thi triển được cái công năng THÂU-TÀNG ;Thận-khí bị chìm lấp mà sinh bệnh (1) .

Nghĩ như, khí Âm Dương của 4 mùa thực là gốc rễ của muôn vật. Vì vậy, bậc Thánh nhân về 2 mùa Xuân Hạ thời nuôi khí Dương ; về 2 mùa Thu ðông thời nuôi khí Âm ; tức là bồi dưỡng từ nơi gốc rễ (2).

Cho nên mới có thể cùng với muôn vật cùng chìm nổi trong vòng Sinh-trưởng (3) . Nếu làm trái mất ngay từ nơi gốc rễ thời không sao toàn được (4) . Cho nên nói rằng : “ 2 khí Âm Dương ở trong 4 mùa nó là trước sau của muôn vật, là gốc của sự sống chết. Trái nó thời tai hại sẽ sinh ra, thuận nó thời tật bịnh không mắc phải. Chỉ có bậc Thánh nhân là hay thuận theo được lẽ đó, còn kẻ ngu thì rất dễ sao lãng. Thuận theo lẽ Âm Dương thời sống, trái thời chết ; theo thời trị, trái thời loạn (5) .

Vì thế cho nên Thánh nhân không trị khi đã mắc bịnh, mà trị từ lúc chưa mắc bịnh ; không trị khi ñã loạn mà trị từ lúc chưa loạn. Nếu bịnh đã mắc mới uống thuốc, loạn đã thành mới sửa trị, khác chi lúc khát nước mới đào giếng, sắp đánh nhau mới đúc đồ binh khí, chẳng muộn lắm ru? (6) ….

CHÚ GIẢI

(1)_ Đoạn này nói 2 khí Âm Dương tùy thời thay đổi ; nếu làm ngược nó, thời Tạng-Phủ sở chủ về từng mùa tự nó cũng bị bệnh, chứ không đợi thiếu sự giúp ích của Tạng nọ khiến Tạng kia cũng bị bệnh nữa. Thiếu Dương (ĐỞM) chủ về cái khí sinh tươi của mùa Xuân ; nếu làm trái khí mùa Xuân, thời khí của Thiếu Dương không bốc lên sẽ khiến Can bị uất mà sinh bệnh. _ Thái Dương (TIỂU TRƯỜNG) chủ về cái khí Trưởng-dưỡng của mùa Hạ. Nếu Thái Dương không trưởng dưỡng, thời Tâm-khí sẽ bị thiếu sút mà sinh bệnh. _ Thái-Âm chủ về cái khí THÂU-LIỄM của mùa Thu. Nếu Thái âm không thâu liễm, thời Phế diệp (lá phổi) sẽ sưng lên mà sinh bệnh. _ Thiếu-Âm chủ về cái khí bế tàng của mùa Đông. Nếu Thiếu-Âm không bế tàng thời Thận-khí sẽ hư mà sinh bệnh.

Án : Thiếu-Dương ðỞM kinh : Đởm là Giáp-Mộc, CAN là Ất-Mộc ; nên Can với Đởm cùng làm biểu lý. – Thủ Thái-Dương TIỂU TRƯỜNG kinh : Tiểu-Trường là Bính-Hỏa, Tâm là Đinh-Hỏa, nên Tâm với Tiểu-Trường là biểu lý. – Trên đây nói Đởm không sinh phát mà Can mắc bệnh .v.v…. là do chỗ cùng làm biểu lý đó.

(2)_ Cái khí Âm Dương ở 4 mùa “SINH-TRƯỞNG-THÂU-TÀNG” hóa nuôi muôn vật ; cho nên làm gốc rễ cho muôn vật. Về 2 mùa Xuân-Hạ : Dương thịnh ở bên ngoài mà hư ở bên trong ; về 2 mùa Thu-ðông : Âm thịnh ở bên ngoài mà hư ở bên trong. Cho nên Thánh-nhân nuôi khí Dương về 2 mùa Xuân-Hạ, mà nuôi khí Âm về Thu-ðông. Tức là bồi dưỡng từ nơi gốc rễ vậy.

_ Hoặc có người hỏi : tiết trên nói : “2 mùa Thu-ðông, khí Âm chủ về việc Thâu –tàng” ñây lại nói “ khí Âm thịnh ở bên ngoài…” vậy Âm Dương lại có 2 “lẽ” chăng ?.

_ Xin đáp : “ Trời thuộc Dương, ðất thuộc Âm, trời bọc ngoài đất, đất lọt trong trời. Hai khí Âm Dương đều tự đất phát ra, rồi lại thâu tàng vào trong đất ; thời gọi là “ Âm ở trong Âm”, khi thoát ra khỏi
mặt đất thời gọi là “Dương ở trong Âm”. Vậy trên kia nói : “Âm chủ về thâu tàng” tức là thâu tàng cái Dương đã thoát ra vậy.

(3)_ Muôn vật có cái gốc ấy mới có thể sinh trưởng. Thánh nhân biết bồi dưỡng cái gốc ấy, nên mới có thể cùng muôn vật chìm nổi trong vòng sinh trưởng.

Lại án : tiết trên nói : “Thiếu-Dương, Thái-Dương……” thời đủ biết Dương khí ở trong con người cùng hòa hợp với Dương khí của trời đất ; nên chi Thánh nhân ở hai mùa ấy mới bồi dưỡng Dương khí. Tiết trên nói : “ Thiếu-Âm, Thái-Âm……” thời đủ biết Âm-khí ở trong con người cùng hòa hợp với Âm-khí của Trời đất, nên chi Thánh nhân ở 2 mùa ấy mới thâu tàng Âm-khí ; chính là điều dưỡng ngay từ nơi gốc rễ.

(4)_ Tỷ như “ trái với khí mùa Xuân….. trái với khí mùa Hạ….”

(5)_ “THUẬN” là nói về lẽ Âm dương cùng hợp. Ngũ hành cùng sinh như ðông phương Can-Mộc sinh Nam-phương Tâm-Hỏa, rồi Hỏa sinh TỲ-Thổ, Thổ sinh Phế-kim, Kim sinh Thận-thủy, Thủy sinh Can-Mộc …..

(6)_ KIM-QUỸ-NGỌC-HÀM nói : “ bậc Thượng-công (thầy thuốc giỏi) chữa bịnh từ lúc chưa mắc bịnh là thế nào ? Thầy (TRỌNG CẢNH tự xưng) đáp : – tỉ như thấy CAN mắc bịnh, biết là Can sẽ phạm đến TỲ (Can Mộc khắc Tỳ Thổ) nên bổ ngay Tỳ khiến cho Tỳ đủ năng lực kháng cự lại sự khắc của CAN, do đó Can-khí bắt buộc phải theo lẽ chính mà truyền sang TÂM (Can-mộc sinh Tâm-hỏa). ðó là xoay nghịch làm cho thuận, ñổi loạn làm cho trị vậy. Nếu đợi đến lúc khí của 5 Tạng đã loạn, bịnh của 5 Tạng đã thành, bấy giờ mới theo để điều trị, thời kịp sao được nữa ?….

ÁN : Thiên này nói về lấy cái khí Âm dương trong 4 mùa của Trời đất để nuôi cái khí Âm dương ở trong 5 Tạng của con người, lại đem 5 Tạng lại ứng với 5 Hành. Nghị luận rất thấu triệt.

Sưu tầm

Bài viết chỉ mang tính tham khảo, có thể phù hợp hoặc chưa phù hợp với ai đó, trong hoàn cảnh nào đó, tất cả chỉ để biết, để tham khảo, để sử dụng mà thôi, không dính mắc, không chối bỏ. Hãy nhìn nhận với tâm bình thản, tâm quân bình. Nguyện cho quý vị được hạnh phúc, được an lạc! 🙏
2018-03-28T09:03:18+07:00

About the Author:

Sưu tầm và chia sẻ những câu chuyện ý nghĩa, những kiến thức hữu ích cho thân và tâm.

Leave A Comment