fbpx

Tâm – Citta là gì?

Citta: Tâm – nghĩa là gì?
“Ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ.” Trạng-thái biết đối-tượng gọi là tâm.

Ārammaṇa: Đối-tượng có 6 loại:
1- Rūpārammaṇa: đó là đối-tượng sắc, các hình dáng
2- Saddārammaṇa: đó là đối-tượng thanh, các loại âm thanh
3- Gandhārammaṇa: đó là đối-tượng hương, các thứ mùi hương
4- Rasārammaṇa:đó là đối-tượng vị, các thứ vị,
5- Phoṭṭhabbārammaṇa: đó là đối-tượng xúc (đất, lửa, gió), cứng mềm, nóng lạnh, phồng xẹp
6- Dhammārammaṇa: đó là đối-tượng pháp (tâm, tâm-sở, 5 tịnh-sắc, 16 sắc vi-tế, Niết-bàn, và chế-định-pháp).

Trong Chú-giải có những danh từ Pāḷi đồng nghĩa với citta như sau:
– Citta là trạng-thái biết đối-tượng
– Mano là hướng đến đối-tượng
– Hadaya là tích luỹ bên trong tâm
– Mānasa là trạng-thái hài lòng trong tâm
– Manāyatana là āyatana liên kết
– Manindriya là indriya chủ
– Viññāṇa là trạng-thái biết đối-tượng
– Viññāṇakkhandha là thức-uẩn
– Manoviññāṇadhātu là tự-tánh biết đối-tượng.

Citta thuộc về chân-nghĩa-pháp (paramattha-dhamma) có trạng-thái riêng biệt (visesa-lakkhaṇa) có 4 pháp lakkhaṇādicatuka: Lakkhaṇa: trạng-thái; Rasa: phận sự; Paccupaṭṭhāna: quả hiện hữu;

Padaṭṭhāna: nguyên-nhân gần phát sinh tâm:

1- Vijānanalakkhaṇaṃ có trạng-thái biết các đối-tượng
2- Pubbaṅgamasasaṃ có phận sự dẫn đầu trong tất cả các pháp
3- Sandhānapaccupaṭṭhānaṃ có sự sinh, sự diệt liên tục không ngừng là quả hiện hữu
4- Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ có danh-pháp, sắc-pháp là nhân-duyên gần phát sinh citta.

Tất cả các pháp đều do tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, thành-tựu tất cả các pháp đều do tâm.

Tính chất của Tâm – Citta

* Người nào có bất-thiện–tâm (akusalacitta) nếu khi thân hành điều ác, khẩu nói điều ác, ý nghĩ điều ác thì ác-nghiệp ấy có cơ hội cho quả khổ đối với người ấy trong kiếp hiện tại lẫn nhiều kiếp vị lai.

* Người nào có thiện–tâm (kusalacitta) nếu khi thân hành điều thiện, khẩu nói điều thiện, ý nghĩ điều thiện thì dục-giới đại-thiện-nghiệp ấy có cơ hội cho quả an lạc đối với người ấy trong kiếp hiện tại lẫn nhiều kiếp vị lai.

Tính chất của tâm (citta) là rất huyền diệu như sau:

* Tâm huyền diệu bằng việc làm: Tất cả mọi công trình đồ sộ, mọi thứ máy móc hiện đại hiện hữu trong đời này được thành-tựu đều do tâm tạo nên,

* Tâm huyền diệu tự tâm: Thật-tánh của tâm phân chia nhiều loại tâm như là bất-thiện-tâm, vô-nhân-tâm, dục-giới đại-thiện-tâm, dục-giới đại-quả-tâm, dục-giới đại-duy-tác-tâm, sắc-giới-tâm, vô-sắc-giới-tâm, thần-thông-tâm, siêu-tam-giới-tâm,…

* Tâm huyền diệu do tích-luỹ tất cả các-nghiệp và mọi phiền-não: Mỗi chúng-sinh trong vòng tử sinh luân hồi trong 3 giới 4 loài, trải qua vô-số kiếp, mỗi kiếp chỉ có phần thân thay đổi tuỳ theo quả của nghiệp, còn phần tâm vẫn tiếp diễn sinh rồi diệt liên tục không ngừng từ kiếp này chuyển sang kiếp khác; tất cả mọi bất-thiện-nghiệp (ác-nghiệp), mọi thiện-nghiệp dù nhẹ dù nặng trong mỗi kiếp đều được tích luỹ ở trong tâm cả thảy.

Nếu nghiệp nào có cơ hội thì nghiệp ấy cho quả trong kiếp hiện tại, cho quả tái sinh kiếp sau, và cho quả sau khi tái sinh, và cứ tiếp tục như vậy, đối với các chúng-sinh chưa phải là bậc Thánh-A-ra-hán.

* Tâm huyền diệu do giữ gìn quả của nghiệp và phiền não: Mỗi chúng-sinh đã tạo bất-thiện-nghiệp (ác-nghiệp), thiện-nghiệp nào dù nhẹ dù nặng rồi, chắc chắn quả của nghiệp ấy không bao giờ mất, dù nghiệp nhẹ, dù nghiệp nặng đã trải qua thời gian lâu bao nhiêu kiếp đi nữa, mọi nghiệp ấy vẫn có cơ-hội theo cho quả của chúng.

* Tâm huyền diệu do tích luỹ các thói quen tự nhiên của mỗi chúng-sinh: Tâm khiến tạo công việc chuyên môn, nghề nghiệp, môn học, tài nghệ nào, v.v… đã trở thành thói quen được tích luỹ trong mỗi tâm sinh rồi diệt liên tục không ngừng, tâm trước diệt chuyển sang tâm sau sinh, do năng lực của các pháp-duyên anantarapaccaya: liên-tục-duyên, samanantarapaccaya: liên-tục-năng-duyên, … cứ tiếp diễn như vậy, từ kiếp này sang kiếp khác, từ kiếp quá khứ đến kiếp hiện tại.

* Tâm huyền diệu do biết các đối-tượng khác nhau: Mỗi tâm phát sinh chỉ biết một đối-tượng duy nhất mà thôi. Theo Chú-giải, tâm sinh rồi diệt vô cùng mau lẹ. Ví dụ chỉ một lần búng đầu móng tay, tâm sinh rồi diệt 1.000 tỷ lần.

Cho nên, tâm khi biết đối-tượng sắc, khi biết đối-tượng thanh, v.v… thay đổi nhau trong 6 đối-tượng sắc, đối-tượng thanh, đối-tượng hương, đối-tượng vị, đối-tượng xúc, đối-tượng pháp tuỳ theo nhân-duyên của 6 lộ-trình-tâm.

Vi Diệu Pháp hiện thực trong cuộc sống – Tỳ-khưu Hộ Pháp